Aan een groot plein midden in Viterbo ligt naast de dom het Palazzo dei Papi. Hoezo is er een pauselijk paleis in die stad, vijftig kilometer ten noorden van Rome? Welnu, al in de vroege Middeleeuwen kwam het geregeld voor dat pausen Rome moesten ontvluchten omdat ze daar hun leven niet veilig waren. Rond pauselijke gebouwen speelden zich soms complete belegeringen en veldslagen af.
In later eeuwen werd het niet veel gezelliger. Begin 13e eeuw gaf Innocentius III het sein voor de bouw van de Rocca dei Papi in Montefiascone, een stad aan het meer van Bolsena. De burcht ziet er grimmig uit en was ook zo bedoeld. Hij diende niet alleen als toevluchtsoord voor de paus, maar ook als militair bolwerk voor de verdediging van de Kerkelijke gebieden in Midden-Italië. Hoe vredig is, in contrast hiermee, de aanblik van het meer van Bolsena, dat zich aan de voet van de Rocca uitstrekt.
Paus Alexander IV kwam zo in het nauw, dat hij zich in 1257 gedwongen zag om de zetel over te brengen naar Viterbo. Uiteraard moest er toen een waardig onderkomen voor hem en zijn staf gerealiseerd worden.
Het meest imposante deel van het palazzo is de Sala del Conclave, een enorme vergaderruimte die werd gebruikt voor concilies en pausverkiezingen. De zaal is berucht vanwege het langste conclaaf uit de kerkgeschiedenis (1268-1271), dat maar liefst 1006 dagen duurde. Op de achtergrond speelden politieke intriges: het Franse koningshuis wilde de Kerk binnen zijn invloedssfeer brengen, iets wat ‘de Italianen’ koste wat kost wilden voorkomen. Het verhaal wil dat de burgers van Viterbo op zeker moment zo genoeg hadden van de eindeloze intriges, dat ze de kardinalen op water en brood zetten. Uiteindelijk braken ze zelfs het dak van het palazzo open en dreigden ze de kardinalen te stenigen, als ze niet gauw tot een besluit kwamen. De paus die vervolgens als winnaar uit het conclaaf tevoorschijn kwam was een Franse marionet, Gregorius X.
Er gebeurden meer rare dingen. De kardinalen moesten een smeekschrift richten tot de autoriteiten van Viterbo om een doodzieke collega uit het palazzo te krijgen, een belangrijke Engelse edelman werd tijdens een mis op brute wijze vermoord door een zetbaas van de (Franse) koning van Napels en in 1277 stortte een vleugel van het paleis in, waarbij Johannes XXI onder het puin werd bedolven.
In totaal hebben maar liefst negen pausen in Viterbo geresideerd. De laatste, Martinus IV, ook een handlanger van de Franse koning, werd in 1281 in Orvieto gekroond en vestigde zich vervolgens in Perugia. Vanaf 1309 zetelden de pausen 67 jaar lang in de Franse stad Avignon, een episode die bekend staat als de Babylonische ballingschap. Dat is weer een ander verhaal.
