In 749 werd Aistulf koning van Longobardisch Italië. Hij droomde van een verenigd schiereiland. In 751 veroverde hij Ravenna op de Byzantijnen, een gebeurtenis van groot historisch belang, omdat daarmee de belangrijkste vooruitgeschoven post van Byzantium in Italië wegviel. Rome raakte zijn natuurlijke beschermers kwijt en werd nu direct geconfronteerd met het Longobardische gevaar. Na Ravenna capituleerden ook de Pentapolis en het hele exarchaat.
Wie kon zich nu eigenaar noemen van deze gebieden? Paus Stefanus wist het wel: ‘De Kerk is de natuurlijke erfgenaam van het Romeinse rijk. Als de basileus Italië niet kan verdedigen, moet de paus dat in zijn plaats doen. Wie zich daartegen verzet, zal verdoemd zijn.’
Aistulf verzette zich. Hij werd geëxcommuniceerd en kondigde op zijn beurt de vervolging van de katholieken af. Stefanus zag zich genoodzaakt een akkoord te sluiten.
Vier maanden later, zo vertelt een kerkelijke kroniekschrijver, verbrak Aistulf het bestand, op instigatie van de duivel. De vervolgingen werden weer opgepakt. De paus verordonneerde toen een processie. In de imposante stoet die blootsvoets Rome doorkruiste, liep de paus voorop met een zwaar kruis waarop hij het vredesverdrag met Aistulf had laten spijkeren. Hij jammerde erop los en riep de goddelijke verdoemenis in van de man die hem had beroofd van een territorium dat niet van hem was.
De processie bracht niet het verhoopte wonder. Reden voor Stefanus om Pepijn, koning der Franken, een brief te schrijven waarin hij hem smeekte om, ter verdediging van Rome, de wapens tegen de Longobarden op te pakken. In ruil beloofde hij Pepijn, uit naam van Petrus, het paradijs.
