Al in de eerste eeuwen moest de Kerk zich verdedigen tegen talloze sektes die de kop opstaken: apollinarianen, priscillianisten, sabellianen, macedonianen, messalianen enzovoort. Onder al die afwijkende bewegingen bevond zich er een die grote invloed had en die de hele kerkgeschiedenis had kunnen veranderen: het arianisme, vernoemd naar Arius, een prediker uit Alexandrië die leefde in de 4e eeuw. Hij betwistte de wezensgelijkheid van Jezus en God, met andere woorden hij ontkende dat Jezus en God een en dezelfde waren. De bisschop onder wiens gezag hij viel had hem geëxcommuniceerd, maar Arius ging door en verzamelde steeds meer volgelingen.
Keizer Constantijn, die zich had voorgenomen om als beschermheer van de Kerk op te treden, riep de kemphanen bij zich in een poging om hen te verzoenen. Dat mislukte. Uiteindelijk zat er, wilde men een eind maken aan de slepende discussie die de eenheid van de Kerk bedreigde, niets anders op dan een concilie bijeen te roepen.
Paus Sylvester I was oud en ziek en kon er zelf niet bij zijn. Arius, een oprechte, eenvoudige man die stond voor zijn ideeën, verdedigde zich moedig tegenover zijn aanklager Athanasius. Van de 318 bisschoppen die in Nicea bijeen waren om hem te vonnissen, steunden slechts twee hem tot het bittere einde – zij werden zelf ook geëxcommuniceerd. Intussen waren er natuurlijk een heleboel collega’s die stiekem op dezelfde lijn zaten als Arius en die ook na diens veroordeling vrolijk doorgingen met het verkondigen van zijn stellingen.
