In de 6e eeuw was Italië veranderd in een barbaarse woestenij. Toch kon op die dorre bodem een bijzonder fenomeen ontstaan: het kloosterwezen.
Het begon allemaal in het Oosten, met het kluizenaarschap. Heremieten leefden in holen of in hutten opgetrokken uit hooi en mest. Of, zoals de stylieten, op pilaren. Simon bleef dertig jaar lang zitten op een zuil van tien meter hoog, overgeleverd aan de elementen en aan ongedierte. In het Westen kwam dit pilaarzitten nooit echt van de grond.
In het Oosten bestonden nog andere extreme vormen van monastiek. Zo waren er kluizenaars die continu rondzwierven over de velden en alleen gras aten. Reclusen lieten zich levend inmetselen in cellen, acoumeten waren zonder onderbreking in gebed en sliepen nooit.
Een volgende fase kwam met het zogenaamde anachoretisme. De eerste anachoreet was de heilige Antonius-Abt, die na een lange afzondering een religieuze gemeenschap stichtte, echter zonder regels mee te geven. Pachomius, stichter van een klooster in het zuiden van Egypte in het begin van de 4e eeuw, wordt beschouwd als grondlegger van het cenobitisch kloosterleven: het samenleven in georganiseerd verband. Zijn monniken bewerkten de velden en maakten vloermatjes en manden voor de verkoop, waarmee ze het klooster onderhielden en de armen hielpen. Aangemoedigd door de Kerk verbreidde het kloosterwezen zich in de 4e eeuw in het zuiden van Italië en in Gallië. Deze gemeenschappen kenden wel regels, maar die vormden nog geen samenhangend geheel. Pas in het begin van de 6e eeuw krijgt de monastiek met Benedictus zijn definitieve gestalte.
